Nghiên cứu → Văn hóa - Xã hội - Môi trường

Các quần thể chè Shan tuyết cổ thụ mang danh Cây Di sản Việt Nam


 

 

 
 
 
CÁC QUẦN THỂ CHÈ SHAN TUYẾT CỔ THỤ MANG DANH CÂY DI SẢN VIỆT NAM
      
Trên 10 tỉnh có chè cổ thụ Shan tuyết trên 100 năm tuổi gồm chè tự nhiên và chè trồng là Hà Giang, Sơn La, Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Tuyên Quang, Cao Bằng, Thái Nguyên, Nghệ an, Thanh Hóa, Quảng Trị... Hiện đã có 3 tỉnh  Hà Giang, Yên Bái, Sơn La có một số quần thể chè canh tác với hơn 1000 cây được VACNE công nhận, vinh danh cây di sản Việt Nam. Một số tỉnh khác đang tiếp tục chuẩn bị hồ sơ để trình công nhận. Việc công nhận và vinh danh cây di sản Việt Nam góp phần quảng bá, nâng cao thương hiệu, thu hút khách du lịch, bảo tồn, phát huy giá trị giống chè quý.
I. Cây di sản Việt Nam
Cây di sản là những cây thân gỗ, đa phần là cây cổ thụ, có từ lâu đời và có giá trị lớn về văn hóa, giáo dục, lịch sử, xã hội, sinh thái, khoa học, du lịch... được pháp luật  hoặc cộng đồng công nhận và bảo vệ.  Các tiêu chí chính để chỉ định cây di sản là tuổi, độ quý hiếm và kích thước, cũng như giá trị thẩm mỹ, thực vật, sinh thái và lịch sử. Rất nhiều nước  như Singapore, Trung Quốc, Thái Lan, Myanmar, Nhật Bản, Australia, New Zealand, Hoa Kỳ,…từ nhiều năm nay đã tiến hành bảo vệ Cây Di sản như một loại Danh mộc Cổ thụ của đất nước. Ở Việt Nam, việc công nhận và bảo vệ cây di sản được tiến hành muộn hơn, bắt đầu từ năm 2010, do Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam (VACNE)  thuộc Liên hiệp các hội KH&KT Việt Nam khởi xướng.
         Tiêu chí cây di sản:  (1) Cây tự nhiên sống trên 200 năm, có hình dáng đặc sắc; cao trên 40m, chu vi trên 6m đối với cây gỗ đơn thân; Cao trên 25m, chu vi trên 15m đối với các cây đa, si thuộc chi Ficus. (2) Cây trồng sống trên 100 năm, có hình dáng đặc sắc;cao trên 30m, chu vi trên 3,5m đối với cây gỗ đơn thân;Cao trên 20m, chu vi trên 10 m, đối với cây đa, si thuộc chi Ficus. (3) Các cây khác: Không đạt các tiêu chí kỹ thuật đã nêu, nhưng có giá trị đặc biệt về khoa học, hoặc lịch sử, hoặc văn hoá, hoặc mỹ quan.
     Qua hơn 10 năm(2010-đầu năm 2022), VACNE đã tiến hành cùng các địa phương khảo sát, lập hồ sơ và tổ chức công nhận, vinh danh trên 2500 cây thuộc 122 loài ở 54 tỉnh, thành phố. Điển hình nhất là các cây kỷ lục: Cây lâu năm nhất là Cây Táu Việt Trì, 2.200 tuổi theo phả hệ; Cây Pơ mu Tây Giang Quảng Nam 1.500 tuổi theo phương pháp đếm vòng sinh trưởng; Cây cao nhất, thân đơn to nhất là Cây Sa mu VQG Pù Mát cao 73 mét, đường kính 5,5 mét. Cây rễ phụ có chu vi lớn nhất: là Cây Đa Đền Thượng Lào Cai 45 mét. Cây nằm ở độ cao nhất là Cây Đỗ Quyên cành thô VQG Hoàng Liên, 2.700 mét.
     II. Cây chè Shan tuyết cổ thụ
     Trong họ nhà chè thì cây chè Shan tuyết cổ thụ được công nhận và vinh danh cây di sản. Loại chè này búp to màu trắng xám, dưới lá chè có phủ 1 lớp lông tơ mịn, trắng nên người dân gọi là chè tuyết. Theo các nhà khoa học, chè Shan tuyết cổ thụ  mọc tự nhiên lâu đời ở Việt Nam và một số nước châu Á như Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Mianma, Ấn Độ...là thủy tổ của các giống chè hiện nay trên thế giới. Chè Shan tuyết Việt Nam được cho là có nguồn gốc từ Vân Nam Trung quốc, ở vùng có dân tộc Shan sinh sống lâu đời.
           Chè Shan tuyết cổ thụ Việt Nam phân bổ ở dãy núi Hoàng Liên Sơn, ở độ cao 1500-3000, chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nhiều nhất là ở Hà Giang, Yên Bái, Sơn La, Lai Châu, Điện Biên, Lào Cai. Một số tỉnh khác cũng có như Tuyên Quang, Thái Nguyên, Cao Bằng, Nghệ An, Thanh Hóa...Đồng bào các dân tộc nơi có vùng chè cổ thụ gọi cây chè là cây bất tử, vì nó càng già càng cho hương vị thơm ngon đặc biệt. Có nơi hàng năm còn làm lễ cúng “cụ chè”. Cụ chè cao tuổi nhất được xác định ở xã Nậm Ty, Hoàng Xu Phì (Hà Giang). Theo thông tin của báo chí thì trên dãy Tây Côn Lĩnh huyện (Vị  Xuyên) có cụ chè thọ đến ngàn năm tuổi.  Chè Shan tuyết cổ thụ gồm chè tự nhiên nơi đại ngàn (có thể gọi là chè hoang, chè dại), nhưng chủ yếu là chè canh tác (chè trồng hay chè tự nhiên đã đưa vào canh tác từ nhiều đời nay). Chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm (gọi tắt là chè cổ thụ) khác với chè Shan tuyết mới trồng mấy chục năm trở lại đây (tạm gọi là chè Shan tuyết công nghiệp hay chè công nghiệp). Chè cổ thụ phân bố ở độ cao lớn hơn với mật độ thưa hơn nhiều so với chè công nghiệp và thân cây cũng cao lớn hơn nhiều, từ 2-3 m đến 20-30 m. Chè cổ thụ được khai thác tự nhiên hay có chăm sóc chỉ là hữu cơ, cũng không đáng kể, không phun thuốc phòng trừ dịch bệnh, không chịu ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường (đất, nước, không khí). Chè cổ thụ tuyệt đối sạch, lại được chế biến theo phương pháp thủ công của người dân tộc (chủ yếu là TàyMôngDao). Trà cổ thụ gọi là trà xanh do được sao trong chảo nóng, không qua khâu vò tươi và khâu lên men, tép trà sáng, ít nhiều còn còn màu xanh hoặc vàng, nước sánh màu vàng trắng hoặc màu vàng mật ong rừng, mùi thơm dịu, trên bề mặt nước có vương một chút “tuyết” của trà. Trà pha 3-4 nước vẫn còn đậm, có vị đắng, chát nhẹ đầu lưỡi, vị ngọt nơi cuống họng, cánh trà sau khi uống trông còn tươi. Trà công nghiệp là trà đen, do được chế biến bằng phương pháp công nghiệp, qua khâu vò tươi và lên men, ô xi hóa rồi đem sấy, tép trà đen hơn, nước có nhiều màu sắc khác nhau (vàng, nâu, hồng...), hàm lượng caphein cao hơn trà cổ thụ, nhưng không được nước, không sánh và tươi bằng.
 
Một số hình ảnh đại diện về Chè Shan tuyết cổ thụ
https://susta.vn/userfiles/image/N%C4%83m%202022/Nghien%20cuu%20-%20Trao%20doi/Van%20hoa%20-%20Xa%20hoi%20-%20Tai%20nguyen/C%C3%A1c%20qu%E1%BA%A7n%20th%E1%BB%83%20ch%C3%A8%20Shan%20tuy%E1%BA%BFt%20c%E1%BB%95%20th%E1%BB%A5%20-%201.jpg
Rừng chè Shan tuyết cổ thụ
https://susta.vn/userfiles/image/N%C4%83m%202022/Nghien%20cuu%20-%20Trao%20doi/Van%20hoa%20-%20Xa%20hoi%20-%20Tai%20nguyen/C%C3%A1c%20qu%E1%BA%A7n%20th%E1%BB%83%20ch%C3%A8%20Shan%20tuy%E1%BA%BFt%20c%E1%BB%95%20th%E1%BB%A5%20-%202.jpg
Du lịch sinh thái rừng chè cổ thụ
Description: Đặc sản núi rừng Tây Bắc - Home | Facebook
Thu hái chè cổ thụ
https://susta.vn/userfiles/image/N%C4%83m%202022/Nghien%20cuu%20-%20Trao%20doi/Van%20hoa%20-%20Xa%20hoi%20-%20Tai%20nguyen/C%C3%A1c%20qu%E1%BA%A7n%20th%E1%BB%83%20ch%C3%A8%20Shan%20tuy%E1%BA%BFt%20c%E1%BB%95%20th%E1%BB%A5%20-%204.jpg
Trà cổ thụ sao tay
 
Trà Shan tuyết cổ thụ có thể ví như tinh túy hương trời, tinh túy vị đất. Các khoáng chất, dược tính có trong búp chè cổ thụ gấp 4 lần chè bình thường, vì vậy nó có tác dụng lợi tiểu, thanh nhiệt, chống ô xi hóa. Lượng chất chống ung thư trong trà Shan tuyết cao gấp 11 lần loại trà khác tốt nhất trên thế giới. Quả là đặc sản, là báu vật. Nhân dịp tiếp thủ tướng Malaysia là Mahathir Mohamad sang thăm Việt Nam năm 2019, thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã tặng một gói chè Shan tuyết cho ông như là một đặc sản của Việt Nam. Giá trị của cây chè shan tuyết cổ thụ nằm ở chất dinh dưỡng, quy trình chế biến, và độ hiếm đặc biệt. Trà ở đâu cũng ngon, nhưng được mệnh danh Đệ nhất trà là Trà Suối Giàng (Yên Bái), Tây Côn Lĩnh (Hà Giang), Tà Xùa (Sơn La). Hiện nay nhiều nước trên Thế giới, đặc biệt là Trung Quốc rất coi trọng và luôn muốn nhập nguyên liệu từ cây chè shan tuyết cổ thụ ở Việt Nam về để chế biến ra các dòng sản phẩm chè cao cấp của họ. Giá bán trên thị trường Việt Nam từ 1-2 triệu đồng đến hàng chục triệu đồng/kg, tùy từng loại, thậm chí bạch trà đại ngàn đến cả trăm triệu đồng. Chè Shan tuyết vừa có giá trị kinh tế cao, vừa có giá trị văn hóa, gắn với lịch sử cộng đồng, vừa có giá trị sinh thái, thu hút khách du lịch, vừa có giá trị khoa học, lưu giữ nguồn GEN qúy.
III. Một số quần thể chè Shan tuyết cổ thụ đã được chứng nhận cây di sản Việt Nam
Đến nay, đã có 3 tỉnh có quần thể chè Shan tuyết được VACNE trao bằng công nhận cây di sản Việt Nam là Hà Giang, Yên Bái, Sơn La. Đây cũng chính là ba tỉnh có chè Shan tuyết cổ thụ ngon đặc biệt được mệnh danh là Đệ nhất trà. Một số tỉnh khác cũng đang làm thủ tục đề nghị công nhận như Điện Biên, Lai Châu, Tuyên Quang...Những quần thể chè Shan tuyết cổ thụ được VACNE công nhận là các quần thể chè canh tác, chưa thấy công nhận quần thể hoặc cá thể chè tự nhiên nơi đại ngàn. Việc công nhận và vinh danh cây di sản Chè Shan tuyết cổ thụ góp phần quản bá thương hiệu, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử, thu  hút khách du lịch cảnh quan, giữ gìn nguồn GEN quý, nâng cao ý thức và huy động cộng đồng, xã hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường.
 
1. Tỉnh Hà Giang
Tỉnh Hà Giang có 2 quần thể chè Shan tuyết ở huyện Vị Xuyên và huyện Hoàng Su Phì được công nhận cây di sản Việt Nam
* Huyện Vị Xuyên
Quần thể 220 cây Chè Shan tuyết cổ thụ  ở xã Cao Bồ, được công nhận năm năm 2015. Chè mọc trên dải Tây Côn Lĩnh ở độ cao hơn  1.700m so với mực nước biển, có trên 100 năm tuổi. Có cây tới 1000 năm tuổi, cao khoảng 14m, gốc to 2 người ôm mới hết. Thân cây vạm vỡ không thua kém các cây cổ thụ quanh cánh rừng; thân và cành chè tạo nên tán rộng chắc khỏe, các lá to màu xanh sáng, có mũi lá nhọn dài, chiều dài lá 18 - 20cm, búp mập to có nhiều lông bạc như tuyết.
Description: http://www.vacne.org.vn/Images/image/Thang6_2015/CB_1522.jpg
 
Description: Những cây chè cổ thụ, tán vươn rộng đón khách vào Cao Bồ.
Vườn chè cổ thụ ở xã Cao Bồ, huyện Vị Xuyên.
Description: den ha giang thuong thuc che shan tuyet1 Đến Hà Giang thưởng thức chè Shan Tuyết
Hái chè cổ thụ ở Cao Bồ.
 
 
* Huyện Hoàng Su Phì
Ở huyện Hoàng Su Phì, hiện có hơn 10.000 cây chè Shan tuyết có tuổi đời trên 100 năm tuổi, đường kính thân cây từ 30 cm trở lên. Vùng 5 xã Nậm Ty, Thông Nguyên, Hồ Thầu, Tả Sử Choóng và Túng Sán (85 cây), được công nhận năm 2019.  Có cây có tới 600 năm tuổi, đường kính thân cây một người ôm không xuể.
Description: Lãnh đạo Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam trao Bằng Công nhận quần thể chè Shan tuyết là Cây Di sản Việt Nam cho các xã Nậm Ty, Thông Nguyên, Hồ Thầu, Tả Sử Choóng và Túng Sán.
 
Description: Trải nghiệm thu hoạch chè shan tuyết cổ thụ với người Dao - Ảnh 3.
Thu hái chè cổ thụ ở Nậm Ty
https://susta.vn/userfiles/image/N%C4%83m%202022/Nghien%20cuu%20-%20Trao%20doi/Van%20hoa%20-%20Xa%20hoi%20-%20Tai%20nguyen/C%C3%A1c%20qu%E1%BA%A7n%20th%E1%BB%83%20ch%C3%A8%20Shan%20tuy%E1%BA%BFt%20c%E1%BB%95%20th%E1%BB%A5%20-%2010.jpg
Lễ cúng cụ chè 600 năm tuổi ở Nậm Ty
 
 
2. Tỉnh Yên Bái
Tỉnh Yên Bái có 02 quần thể chè  cổ thụ được công nhận cây di sản đều đều thuộc huyện Văn Chấn
* Xã Suối Giàng
 Quần thể  400 cây chè Shan tuyết cổ thụ trong  với diện tích 290 ha tại xã Suối Giàng. Cây chè ở độ cao từ 1.300 m so với mặt nước biển, có tuổi đời từ 100 đến 300 năm. Được công nhận năm 2016. 
https://susta.vn/userfiles/image/N%C4%83m%202022/Nghien%20cuu%20-%20Trao%20doi/Van%20hoa%20-%20Xa%20hoi%20-%20Tai%20nguyen/C%C3%A1c%20qu%E1%BA%A7n%20th%E1%BB%83%20ch%C3%A8%20Shan%20tuy%E1%BA%BFt%20c%E1%BB%95%20th%E1%BB%A5%20-%2011.jpg
 
https://susta.vn/userfiles/image/N%C4%83m%202022/Nghien%20cuu%20-%20Trao%20doi/Van%20hoa%20-%20Xa%20hoi%20-%20Tai%20nguyen/C%C3%A1c%20qu%E1%BA%A7n%20th%E1%BB%83%20ch%C3%A8%20Shan%20tuy%E1%BA%BFt%20c%E1%BB%95%20th%E1%BB%A5%20-%2012.jpg
Vườn chè cổ thụ Suối Giàng
Description: https://vtv1.mediacdn.vn/thumb_w/650/Uploaded/congtacvien/2013_12_08/che-vtvobline-81213.jpg
Thu hái chè cổ thụ ở Suối Giàng.
 
* Xã Sùng Đô
 Quần thể 100 cây chè Shan tuyết cổ thụ với diện tích  70ha  tại thôn Giàng Pằng, thôn Lãng Mảnh, xã Sùng Đô, huyện Văn Chấn. Cây chè ở độ cao trên 1.600m so với mực nước biển, có tuổi đời trên 100 năm. Được công nhận năm 2019.
Description: https://files.baohanam.com.vn/0/2019/09/x3e42f45689b55e0b26a284ea6f9cd747_jpg_pagespeed_ic_tlxklhk6r1-05_43_20_411.jpg
 
Vườn chè Shan tuyết cổ thụ ở Giàng Bằng, xã Sùng Đô, có cây 2 người ôm không kín gốc
Hái chè cổ thụ ở Sùng Đô
 
 
 
 
 
 
 3. Tỉnh Sơn La
* Xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên
Vùng chè Shan tuyết tại bản Bẹ, xã Tà Xùa, huyện Bắc rộng 40 ha cây chè cổ thụ, với 1.560 cây chè, ở độ cao trên 1500 m so với mực nước biển, quanh năm mây mù.Trong đó có 200 cây chè cổ thụ, độ tuổi từ 100 năm đến gần 300 năm với chiều cao trung bình trên 5 mét, đường kính thân cây hơn 28 cm đã được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam trao Bằng công nhận vinh danh cây chè di sản Việt Nam vào ngày 21/12/2019. Cây chè cổ thụ đã gắn bó với người dân vùng cao Tà Xùa từ nhiều đời nay, cây chè góp phần tích cực vào công cuộc xóa đói, giảm nghèo tại địa phương. Sản phẩm chè Tà Xùa thơm ngon nổi tiếng. Khi cây chè cổ thụ ở đây được công nhận và vinh danh cây di sản Việt Nam thì càng làm tăng thêm thương hiệu, thu hút thêm nhiều khách du lịch  tới thăm.  
 
https://susta.vn/userfiles/image/N%C4%83m%202022/Nghien%20cuu%20-%20Trao%20doi/Van%20hoa%20-%20Xa%20hoi%20-%20Tai%20nguyen/C%C3%A1c%20qu%E1%BA%A7n%20th%E1%BB%83%20ch%C3%A8%20Shan%20tuy%E1%BA%BFt%20c%E1%BB%95%20th%E1%BB%A5%20-%2018.jpg
Vườn chè cổ thụ ở Tà Xùa
Description: Những gốc chè cổ thụ ở Tà Xùa
Hái chè cổ thụ ở Tà Xùa
 
* Xã Tô Múa, huyện Vân Hồ
Mới đây,  Ngày 11/02/2022, Hội đồng cây Di sản  thuộc VACNE đã trực tiếp đến vùng đất Tô Múa, huyện Vân Hồ, tỉnh Sơn La để khảo sát, đánh giá và lựa chọn những cây chè cổ thụ đủ điều kiện công nhận "Cây di sản Việt Nam". Trong vùng có khoảng trên 2.000 cây chè cổ thụ được đồng bào dân tộc trồng cách đây trên dưới 200 năm với bao nhiêu đời gắn bó chăm sóc, thu hái...Chè được trồng trên các vùng núi cao khoảng 1.500m so với mặt nước biển với khả năng phơi nắng, phơi sương cao, có hương vị thơm ngon đặc biệt.  Hội đồng đã lựa chọn 105 cây đủ điều kiện công nhận cây Di sản Việt Nam. Số cây còn lại cũng được đưa vào tổng thể vùng cây chè cổ thụ cần được gìn giữ, bảo tồn.
 
Description: Trien vong tu cay che Shan Tuyet co thu hinh anh 3
Đoàn khảo sát VACNE  tiến hành kiểm tra, đo đạc thực địa
 
Description: Trien vong tu cay che Shan Tuyet co thu hinh anh 1
Rêu phòng phủ trên cành chè cổ thụ ở Tô Múa
Description: Người dân đang hái chè. Ảnh: Báo Du lịch.
Hái chè cổ thụ ở Tô Múa
 
                                                                          Phan Đức Ngữ
                                             (Sưu tầm, biên soạn, nguồn tin và ảnh Internet)
  

Số lần đọc : 335   Cập nhật lần cuối: 28/02/2022

 Xem phản hồi(0)    Gửi phản hồi

Nghe & Xem

Liên kết website

Thăm dò dư luận

Quảng Cáo

Thống kê truy cập

Số người truy cập: 12651998

Số người Onlne: 34