Nghiên cứu → Văn hóa - Xã hội - Môi trường

Bí mật cây cầu qua Suối Nặm La


 

 

 

BÍ MẬT CÂY CẦU QUA SUỐI NẶM LA
 
                                                                                                               Điêu Chính Tới
 
Mỗi buổi sáng sớm hay nắng xế chiều tà, ngắm nhìn bóng những cây cầu in mặt nước, lòng người bỗng dâng lên nỗi niềm, khởi tạo nguồn cảm hứng thi ca, nhạc họa. Những cây cầu đâu chỉ duy trì huyết mạch của thành phố Sơn La mà từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự phát triển, tiến bộ, giúp cho người dân sống bên đôi bờ suối Nặm La đi lại thuận tiện hơn, tạo ra nhịp sống đô thị khẩn trương, tấp nập hơn.
Theo dòng lịch sử, trước khi hình thành thị xã Sơn La, vùng đất này được chia ra từ châu Mường La. Lãnh thổ thị xã (nay là thành phố Sơn La) là mường phìa Chiềng An, một trong năm mường phìa của châu Mường La ngày xưa. Cả năm mường (trong, ngoài) đều có suối chảy qua giữa mường, nhưng có lẽ đẹp nhất vẫn là mường Chiềng An với con suối Nặm La uyển chuyển thay đổi theo mùa, mùa khô suối nhuộm màu xanh da trời và lá cây của núi rừng, mùa mưa suối lại nhuộm màu đỏ của đất và lửa.
Ở thành phố trẻ này, có thể người ta sẽ không để ý lắm đến những cây cầu nhỏ nhoi vắt qua suối Nặm La lưa thưa nước chảy. Nhưng nếu hiểu nó, làm thân với nó, mỗi cây cầu nơi đây lại mang trong mình cả một câu chuyện dài về lịch sử của thành phố. Hãy đến với thành phố Sơn La nghe những cây cầu kể chuyện.
Cầu Trắng bắc qua suối Nặm La được xây dựng khang trang hơn. Cầu Trắng được UBND tỉnh  xếp hạng Công trình lịch sử của tỉnh Sơn La (năm 2008).
 
Theo thống kê, hiện nay thành phố Sơn La có hơn hai chục cây cầu nối đôi bờ suối Nặm La cùng với các nhánh nhỏ của suối, gồm cầu bê tông trọng lực, cầu sắt nhỏ, cầu treo, cầu dây văng, cầu gỗ và cầu đá. Trong số đó có 5 cây cầu có thể coi là đẹp nhất, mang tính biểu trưng nhất, đó là: cầu Trắng (cầu 308), cầu Nặm La (cầu Sắt trước đây), cầu Bản Cọ, cầu gỗ bản Hẹo (đã bị phá hủy) và cầu đá Bản Bó. Những cây cầu này cùng nhau ghép nên bức tranh toàn cảnh về lịch sử và con người thành phố Sơn La.
Ông già bà cả ở bản Lầu kể rằng: để qua suối Nặm La “không bị ướt chân”, từ lâu người dân nơi đây đã bắc hai cây lim dài làm thanh cầu, mặt cầu và lan can đan bằng tre, còn trụ cầu bằng dọ đá. Cầu này là điểm nối đoạn đường từ bản Họ Hẹo (cây đa bản Hẹo) để sang phố chợ - đó là Chiềng Lề. Theo từ địa phương gọi là “Chiêng Le”, nghĩa là nơi trao đổi hàng hóa giữa người dân với nhau, sau này còn có tên khác như “lat Hán” (chợ của người Hoa), chợ Rặng Tếch hiện nay.
Những năm đầu thế kỷ trước, nhất là thời kỳ từ những năm 1930 – 1945,:cầu nối bản Họ Hẹo với phố Chiềng Lề xưa được thay bằng cây cầu gỗ, không chỉ là cầu nối đôi bờ Nặm La cho người dân qua lại, mà còn là biểu tượng “cầu nối” giữa tù nhân chính trị Nhà tù Sơn La với người dân địa phương thông qua việc hàng ngày họ đến khu vực cây đa bản Hẹo lấy củi, cất giấu tài liệu, cũng là “cầu nối” liên lạc giữa Chi bộ Nhà tù Sơn La với cơ sở cách mạng bên ngoài nhà tù và với Trung ương Đảng.  

Cầu Nặm La được xây mới hay thế cầu Sắt đã bị hỏng sau lũ quét 27/7/1991. Đây là cây cầu nối đường phố Chu Văn Thịnh, chợ Trung Tâm với đường Lò Văn Giá và trung tâm hành chính UBND thành phố Sơn La.
 
Đến thời kỳ những năm sáu mươi của thế XX, cầu Sắt cùng với cầu Trắng nằm trên trục quốc lộ 6 thuộc trung tâm thị xã Sơn La được xây dựng vắt qua dòng suối Nậm La. Thời kỳ chiến tranh bắn phá bằng không lực Hoa Kỳ thì cầu Trắng, cây cầu giao thông huyết mạch tại thị xã Sơn La trở thành tâm điểm thu hút hàng trăm lượt máy bay đến ném bom, chỉ tính trong 4 năm (1965-1968) cầu Trắng phải hứng chịu 34 trận bom với 870 quả bom các loại. Mặc dù  cầu bị hỏng, hai mố cầu bị bom đào xới, nhưng đây là trận đấu sức giữa không quân của Hoa Kỳ với những khẩu pháo cao xạ 37 ly của bộ đội phòng không phối hợp cùng các tay súng dân quân trực chiến săn “chim sắt”, lực lượng thanh niên xung phong đơn vị 118, lực lượng công nhân cung 5, Hạt giao thông 6, không những đảm bảo giao thông huyết mạch thông suốt, mà còn bắn rơi 9 chiếc máy bay F105D của Mỹ (Theo tài liệu Bảo tàng Sơn La).  
Chiến công hiển hách, diệu kỳ, anh dũng của các lực lượng trên điểm chốt Cầu Trắng thể hiện tình đoàn kết, chủ nghĩa anh hùng cách mạng của quân dân Sơn La. Cây cầu Trắng xứng danh được xếp hạng Công trình lịch sử của tỉnh Sơn La (năm 2008) và được mệnh danh là cây cầu hoa thép, trở thành chứng tích ghi dấu cuộc chiến tranh hủy diệt của không quân Mỹ trên địa bàn thị xã Sơn La. Năm 2006 cầu Trắng được thiết kế và xây dựng lại với chiều dài 48 m, rộng 14 m.
Anh em sinh đôi với cầu Trắng là cầu Sắt (còn gọi là cầu Nặm La) cũng có những số phận bi thương, hùng tráng. Nếu như cầu Trắng là nơi ghi dấu về chiến tranh hủy diệt thì cầu Sắt là “nhân chứng” về những đợt lũ hàng năm trên dòng Nặm La. Suối lũ được dốc nước từ các khe núi cao 45 độ đổ về, quét qua các xã, phường: Hua La, Chiềng Cơi, Tô Hiệu, Chiềng Lề, Chiềng An và Chiềng Xôm với tổng chiều dài 18 km. Bình thường, lưu lượng dòng chảy trung bình của suối Nặm La rất nhỏ, 4 đến 5m3/s. Nhưng mùa mưa lũ, đỉnh lũ lên đến 2.000 – 2.500m3/s (gấp 500 lần). Biên độ nước lũ dọc suối có thể dâng cao rất nhanh từ 3 đến 5 mét. Trong khi hạ lưu suối chỉ có 3 lối tiêu thoát đều là hang ngầm catsto hẹp. Người dân địa phương vẫn truyền miệng về câu chuyện dân gian, kể rằng: hồi xưa thung lũng Chiềng An bị ngập chìm mênh mông nước trong cơn đại hồng thủy. Ngọc Hoàng trên trời đã sai cua thần xuống hạ giới đục lỗ xuyên núi Hài để thoát lũ cho cả vùng, giải cứu muôn dân. Bây giờ, hệ thống hang động “lỗ cua” vẫn còn hữu dụng. Hang đó mang những cái tên bản Xẳng, bản Ái, bản Bay là lời nhắc nhở con cháu luôn đề phòng thiên tai, lũ quét.     
Trận lũ ngày 27/7/1991 là trận lũ quét lịch sử. Bữa đó, “lỗ cua” ở hạ lưu suối Nặm La tiêu thoát lũ không kịp, trong khi lượng nước đầu nguồn dồn dập đổ về. Lũ quét và ngập úng cùng lúc, cho đến khi lũ phá tung cửa hang ngầm Bom Bay, đẩy khối rác khổng lồ vào thung lũng Phiêng Hay, rồi nước lọt qua khe ngầm đổ ra suối Nặm Bú. Đây là thảm họa thiên nhiên tồi tệ nhất từng được ghi nhận ở thị xã Sơn La làm 21 người chết, 11 người mất tích, 100 ngôi nhà bị cuốn trôi, 762 ngôi nhà bị ngập, 12 cầu treo bị trôi, 3 cầu sắt, cầu bê tông bị sập, hàng trăm ha đồng lúa, cây trồng bị hư hại. Lũ quét mang theo những cây gỗ to còn nguyên lá, những búi tre già bị nhổ cả cụm, đem theo cả mảng, bè rác lấp đầy lên cây cầu Sắt chắn ngang dòng, làm phá hủy một bên mố cầu. Đó là nỗi ám ảnh kinh hoàng còn đọng lại, kèm theo những hệ lụy không dễ phai nhạt mà các trận lũ quét trên dòng Nặm La đã gây ra trong bánh xe lịch sử của thị xã Sơn La. Sau trận lũ quét này, cầu Sắt được thay mới bằng cầu Nặm La bê tông trọng lực. Tên cầu gắn với tên suối Nặm La, dòng suối của tình yêu và nước mắt.
Chỉ mới ba cây cầu Trắng, Sắt và cầu Gỗ đã biết bao những câu chuyện bi hùng. Cầu bản Cọ, bản Hài, bản Tông và những cây cầu khác cũng có ý nghĩa đến vùng đất, con người Sơn La. Trong số này, có một cây cầu mang ý nghĩa dã sử, dấu mình trong quá khứ được xây dựng vào khoảng thế kỷ thứ XV - XVI, đó là cầu đá qua suối Nặm Lộng, một nhánh của suối Nặm La. Cầu này chỉ có một trụ, tuy thấp nhưng không sợ bị lũ cuốn trôi, bởi cầu được ghép bằng những phiên đá xanh to bản. Có lẽ ông Phìa Mường La xưa kia đã cho bắc cây cầu này nối lỵ sở với nơi dinh phủ của mình ở bản Bó chăng. Bên cạnh bản Bó là mó nước Thẳm Tát Tóng (phương ngữ gọi là Thác nước màu đồng), nghe nói nơi này còn là bến tắm của các nàng tiên nữ.
Cầu đá Bản Bó mang trên mình bề dày lịch sử của vùng đất Chiềng An xưa, trải bao biến cố lịch sử tuy bé nhỏ, nhưng có ý nghĩa về một thời thiên di, lập bản, dựng mường của người dân bản địa. Cầu đá cổ bản Bó giờ đây rêu phong, cỏ mọc che khuất, không còn thích hợp sử dụng nữa. Cạnh cầu đá cổ, người ta đã xây dựng thay thế bằng một cây cầu Sắt bản Bó to rộng hơn để cho các phương tiện xe máy qua lại cũng như phục vụ người dân vào bể bơi thành phố trong những ngày hè nóng nực và phục vụ du khách đến tham quan hang nước Thẳm Tát Tóng. Hang nước này cung cấp nước sinh hoạt hàng ngày phục vụ cho hơn nửa số dân của thành phố Sơn La hôm nay.
Nhìn về tổng thể địa hình, thành phố Sơn La ở trong một thung lũng hẹp trên cao nguyên Sơn La có độ cao trung bình từ 700 - 800m so với mực nước biển, không chỉ đem lại cho phố núi khí hậu mát mẻ mà còn vẽ nên một bức tranh thiên nhiên tuyệt tác với con suối Nậm La quanh co chảy giữa lòng thành phố đang phát triển. Dựa vào lợi thế đó chính quyền thành phố Sơn La đã cho xây những con đập ngăn suối bằng bê tông, bằng phai kẹ làm bằng tre, gỗ để tạo nên khoảng 50 hồ chứa nước lớn nhỏ. Công trình thủy lợi Bản Mòng là hồ nhân tạo lớn nhất được đặt trên thượng nguồn con suối Nặm La, thuộc xã Hua La của thành phố có sức chứa khoảng 8 triệu m3. Hồ có nhiệm vụ đề phòng lũ quét, cắt giảm lũ cho thành phố Sơn La, đồng thời tạo nguồn cấp nước khoảng 27.500 m³/ngày đêm; tưới tự chảy cho 263 ha đất nông nghiệp ven suối Nậm La. Và kết hợp du lịch, cải thiện môi trường sinh thái.  
Đồng hành với việc xây hồ thủy lợi bản Mòng, là dự án Kè suối Nặm La. Được biết, tổng mức đầu tư xây kè Nặm La là 1.408 tỷ đồng. Trong đó, giai đoạn I của dự án (từ cầu Dây Văng đến hồ Tuổi Trẻ) đã hoàn thành năm 2019 với mức đầu tư 910 tỷ đồng. Giai đoạn II đang triển khai đoạn từ cầu Trắng đến cầu Dây Văng. Tiếp đó là đoạn từ cầu Coóng Nọi đến Khu viện Dưỡng Lão và đoạn từ hồ Tuổi Trẻ đến cầu Tông Panh đang thực hiện. Hiện nay chủ đầu tư là Ban Quản lý dự án di dân tái định cư thủy điện Sơn La đang đôn đốc các nhà thầu thi công hạng mục và thực hiện thanh thải lòng suối, đảm bảo hoàn thành công trình giai đoạn II kè Suối Nặm La trước mùa lũ quét năm 2024.
Cùng với dự án phát triển các khu đô thị, cải tạo lòng suối Nặm La, còn có dự án mới bắt đầu triển khai cuối năm 2021. Dự án này được ví như làm mới một “cây cầu” lớn hình trăng khuyết vắt qua ngoại ô thành phố, “ôm” lấy một góc đô thị của phố núi Sơn La. Đó là tuyến đường tránh có chiều dài 19,5km, điểm đầu Km289+950 (Quốc lộ 6), điểm cuối Km308+820 (Quốc lộ 6). Dự án tuyến tránh thành phố có tổng mức đầu tư khoảng 750 tỷ đồng, đạt tiêu chuẩn đường cấp 3, kết cấu mặt đường bê tông nhựa, hứa hẹn hoàn thành vào cuối năm 2022, do Tổng cục Đường bộ Việt Nam làm chủ đầu tư. Đoạn đường tránh thành phố tuy ngắn, nhưng sẽ góp phần giảm ùn tắc, đảm bảo trật tự an toàn giao thông trong khu vực trung tâm và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng ven thành phố Sơn La.
Nhìn lại văn hóa lịch sử những cây cầu bắc qua suối Nặm La ở miền núi Sơn La, mới khoảng 100 năm trở lại đây, trong đó lịch sử của thị xã Sơn La (nay là thành phố Sơn La) cũng mới chỉ có 60 năm, nhưng đối với “công dân” của thành phố Sơn La khi phải đi xa, họ sẽ nhớ về những cây cầu kết nối quê hương.
Trước kia, mỗi khi nhắc đến vùng đất Chiềng An, người ta thường nhắc đến dáng núi Hài, núi Pu Luống (núi Rồng – ngự phía sau bản Lầu), hang Thẳm Tát Tóng và suối Nặm La làm chuẩn, coi đó là điểm tựa, cây trụ cột “lắc mướng” của bản mường. Ngày nay, khi thành phố ngày càng phát triển, hiện đại với mức độ xây dựng cao, quá trình san lấp, giải phóng mặt bằng đã dần xóa đi hình dáng địa lý tự nhiên, người ta chỉ lấy những công trình có kiến trúc đẹp, những khu nhà lộng lẫy, những khách sạn sang trọng, những ngọn tháp truyền hình, tháp vi ba, trạm thu phát sóng điện thoại di động cao chót vót, những khu quảng trường rộng hơn những khoảnh ruộng, mảnh nương để làm vật chuẩn của một thành phố hưng thịnh. Chỉ có những cây cầu vẫn luôn gắn bó mật thiết và luôn có ý nghĩa với con người Sơn La.
Những cây cầu của thành phố Sơn La hôm nay không những được xây dựng hiện đại mà còn được “trang điểm” thêm những ánh sáng lung linh kỳ ảo, cộng hưởng với những bồn hoa, công trình công viên dọc theo kè Nặm La đã tạo nên hình ảnh đẹp, ấn tượng về sự kết nối. Hãy nhìn dòng người hối hả đi qua chiếc cầu tấp nập hàng ngày để thấy đô thị cần đến nó như thế nào. Bên cạnh đó, hình ảnh chiếc cầu còn là sự vượt qua khó khăn, là sự chế ngự thiên nhiên để phát triển. Thành phố có những cây cầu, còn là nơi để những cặp tình nhân, những đôi bạn bầy tỏ tình cảm và trao những lời yêu thương muôn thuở, làm cho phố núi Sơn La nhộn nhịp, đáng sống, vươn tầm ảnh hưởng đến những vùng khác, trở thành trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa của vùng Tây Bắc.

 

 

 

Số lần đọc : 564   Cập nhật lần cuối: 19/12/2021

 Xem phản hồi(0)    Gửi phản hồi

Nghe & Xem

Liên kết website

Thăm dò dư luận

Quảng Cáo

Thống kê truy cập

Số người truy cập: 12462786

Số người Onlne: 33