Nghiên cứu → Khoa học - Công nghệ

Tìm hiểu Phương pháp cấy lúa hiệu ứng hàng biên


 Nhân ngày KHCN Việt Nam 18/5/2017.


TÌM HIỂU PHƯƠNG PHÁP CẤY LÚA HIỆU ỨNG HÀNG BIÊN
            1. Các phương pháp cấy lúa hiện nay ở Việt Nam
Ở Việt Nam đang đồng thời áp dụng 03 phương pháp.
1.1. Phương pháp truyền thống(PPTT): cấy dày 40-45 khóm/m2,  đều theo mắt sàng.  Cáy mạ già, (4-6 lá), cấy sâu, 5-7 dảnh/khóm. Dùng nhiều phân, thuốc bảo vệ thực vật  không hợp lý và  tốn nhiều nước, gây lãng phí, ô nhiễm môi trường, sản phẩm kém sạch, hiệu quả không cao. PPTT được chỉ đạo áp dụng từ  những năm 60 đầu 70(thế kỷ 20) với khẩu hiệu " cấy thưa thừa đất, cấy dày thóc chất đầy kho". Đến nay, PPTT này vẫn đang phổ biến, chiếm gần toàn bộ diện tích lúa của cả nước(7 triệu ha/7,6 triệu ha).
 




       1.2. Phương pháp SRI(Phương pháp sinh thái, thâm canh tổng hợp). Cấy thưa hơn, 28-35khóm/m2(tùy theo giống), cấy mạ non, cấy nông, 1-3 dảnh/khóm(tùy giống),
SRI phổ biến là SRI thông thường, cấy mắt sàng(theo hàng chăng dây hoặc cấy rối). Có một số ít nơi, cải tiến SRI, cấy 02-03 hoặc 4 hàng hẹp, 01 hàng thưa, nhưng mật độ cơ bản vẫn giữ như SRI bình thường, chưa tính được công thức cấy tối ưu cho từng giống (Xem ảnh dưới) 



SRI dùng phân bón, nước tưới, thuốc bảo vệ thực vật hợp lý, tiết kiệm. Nhưng phân vẫn bón vãi đều ra mặt ruộng.  Năng suất bình quân tăng 10-15%, giảm chi phí 20-30%, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, sản phẩm sạch hơn(so với PPTT). SRI là phương pháp quốc tế, được mạng lưới quốc tế hỗ trợ đưa vào áp dụng ở Việt Nam từ 2003, đến 2007 được bộ Nông nghiệp và Nông thôn chính thức công nhận tiến bộ kỹ thuật và chỉ đạo áp dụng đại trà.  Đến nay  đã phát triển ở 25 tỉnh, thành phố với mức độ khác nhau, với tổng diện tích khoảng 500 ngàn ha(trong tổng số 7,6 triệu ha lúa cả nước), còn khiêm tốn so với diện tích cấy theo PPTT.  Đây là phương pháp thâm cạnh sinh thái, tổng hợp, hiệu quả, bền vững, tỏ ra ưu việt, nhưng cũng ít nhiều phức tạp hơn so với PPTT, nên phát triển còn chậm.
 1.3. Phương pháp hiệu ứng hàng biên(PPHB) còn gọi là hạng hẹp-hàng rộng, hay công nghệ hàng biên.
PPHB cấy thưa 10-15 khóm/m2, chỉ bằng 40-50% so với SRI và 25-30% phương pháp truyền thống.  Đặc trưng và khác biệt của PPHB là cấy 02 hàng dày-01 hàng thưa.(Hàng dày: hàng cách hàng 17-22 cm; khóm cách khóm 20-25 cm; Hàng thưa: hàng cách hàng 40-45cm).
Cấy mạ non, 1-3 dảnh/khóm tùy giống,  cấy nông, cấy so le (không cấy đối xứng). Tốt nhất là hàng cấy theo hướng đông tây. Công thức khoảng cách cấy được tác giả tính toán sẵn cho từng giống..Với lúa lai cấy 15-16 khóm/ m2, lúa thuần 18-20 khóm/ m2.. Sử dụng tiết kiệm, hợp lý phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.
Phân bón NPK9 không dùng để bón lót, mà chỉ dùng dùng để bón thúc, bón vào giữa 02 hàng hẹp trước lúc lúa khép tán nên tiết kiệm hơn SRI. Sâu bệnh còn ít hơn SRI. Số bông /khóm và số hạt/bông, trọng lượng hạt cao hơn SRI, đặc biệt cao vượt trội so với PPTT. Bình quân giảm chi phí 30-40%, tăng năng suất trên dưới 20% so với PPTT, cá biệt tăng 30-40%. So với SRI, năng suất PPHB tăng 10-15% và chi phí giảm 15-20%.
 
            2. Bản chất phát minh khoa học của PPHB.
        Cục sở hữu trí tuệ Việt Nam qua 3 năm thẩm định, đã cấp bằng độc quyền sáng chế cho tác giả PPHB và Ban tổ chức hội thi sáng tạo kỹ thuật Việt Nam năm 2015 trao Giải Nhì toàn quốc(trong số hàng ngàn giải pháp tham gia sơ khảo và gần 100 giải pháp tham gia chung kết).
 

 

Theo TS Nguyễn Văn Biếu(Hội sinh học, Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật TP Hà Nội) phát hiện độc sáng của KS Chu Văn Tiệp chưa được đề cập đến ở bất kỳ công trình nào trong nước và thế giới
PPHB có hai phát minh khoa học, đó là ứng dụng công nghệ mới vào phương pháp gieo cấy hoàn toàn mới trong lịch sử thế giới về công nghiệp cấy lúa.  Cụ thể là đã tìm ra quy luật xuất hiện hiệu ứng hàng biên tối ưu. Tại mức tối ưu, số hạt bình quân của bông lúa tăng 25 – 35 % so với bình quân hạt/bông của lúa không áp dụng hiệu ứng đó. Ngoài ra phát hiện đề cập tới quy luật đẻ bông tối ưu/khóm. Khi đó số bông/khóm tăng 2-3 lần và số bông/m2 bằng hoặc cao hơn số bông/m2 cấy theo các phương pháp gieo cấy dày hiện nay, kể cả SRI.
Nhờ áp dụng hai quy luật mới phát minh trên, lúa cấy theo phương pháp mới luôn tăng năng suất tăng cao đột biến, chi phí lại giảm sâu. Qua đó, giá trị thặng dư đạt  cao hơn hẳn các phương pháp khác, kể cả SRI.  Đồng thời công nghệ mới này cũng thân thiện nhất với môi trường, sinh thái.
 

 

            Bằng các thí nghiệm khoa học, KS Chu Văn Tiệp đã phát hiện được mối tương quan toán học giữa một số đặc tính sinh học của giống lúa: chiều cao cây, dạng hình tán lá, khả năng đẻ nhánh của mỗi giống, loại đất… và đã tính toán được khoảng cách hợp lý, tối ưu để phát huy được hiệu ứng hàng biên, khả năng đẻ nhánh tối ưu cho từng giống lúa trong sản xuất. (Ngay cả phương pháp hàng rộng, hàng hẹp trong SRI cải tiến cũng chưa tính được công thức cấy tối ưu). PPHB không đối trọng, phủ nhận các phương  pháp cấy lúa tiến tiến khác. Trong PPHB, tác giả cũng đã lưu ý người áp dụng về chủng loại, cách và lượng phân bón sử dụng; lưu ý ngưới trồng tránh các nguy cơ cỏ dại, ốc bươu vàng; khuyến cáo nông dân tuân thủ những tiến bộ kỹ thuật khác đang được ngành chủ quản hướng dẫn như: cây mạ non, nông tay… trong kỹ thuật canh tác lúa cải tiến SRI, trong quy trình quản lý cây trồng tổng hợp ICM


3. Thực tiễn là chân lý.
Ngành KH&CN đánh giá cao PPHB, cấp bằng độc quyền sáng chế và trao giải thưởng toàn quốc, nhưng  đến nay công nghệ này vẫn chưa được Bộ NN&PTTN công nhận là tiến bộ kỹ thuật, do đó ngành chưa chính thức chỉ đạo các địa phương áp dụng, mà vẫn đang chỉ đạo áp dụng SRI. Theo quyết định Số: 86/2008/QĐ-BNN  ngày 11 tháng 8 năm 2008 của Bộ NN&PTNT Ban hành Quy chế công nhận tiến bộ kỹ thuật và công nghệ mới của ngành thì, PPHB đủ điều kiện về tính mới, tính sáng tạo, hiệu quả thực tế, tầm ảnh hưởng, quy mô đã được áp dụng… để công nhận tiến bộ kỹ thuật. Nhưng vướng về hồ sơ và thủ tục. chuyên ngành. (Có nhà khoa học ngành nông nghiệp kiến nghị thực hiện lại việc nghiên cứu, thử nghiệm PPHB dưới hình thức đề tài cấp nhà nước để công nhận tiến bộ kỹ thuật).
Thực tiễn là chân lý. PPHB được các địa phương, cơ sở và người nông dân ủng hộ. Đó là do công nghệ mới giảm được chi phí, tăng năng suất, lợi nhuận, đơn giản, dễ học và làm theo. Vì vậy, mặc dù chưa được ngành nông nghiệp chính thức chỉ đạo áp dụng, nhưng mới 3-4 năm, đã có 20 tỉnh, thành phố áp dụng ở mức độ khác nhau(Vĩnh Phúc, Hà Nội, Hải Phòng, Thaí Bình, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Nam Định, Hà Nam, Thanh Hóa, Bến tre…). Một số tỉnh miền núi cũng đã áp dụng như Sơn La, Điện Biên, Lạng Sơn, Cao Bằng …. Tỉnh Điện Biên, đồng chí Bí thư tỉnh ủy đích thân chỉ đạo nhân rộng mô hình cho cánh đồng Mường Thanh. Cùng với tác giả và cộng sự, GS-TSKH Trần Duy Quý - Viện trưởng Viện Nghiên cứu hợp tác khoa học kỹ thuật châu Á - Thái Bình Dương và nhiều tổ chức khoa học, tổ chức xã hội,  cơ quan quản lý và một số Liên hiệp các hội KH&KT  cũng đã vào cuộc để thúc đẩy  PPHB đi vào cuộc sống. Quy mô áp dụng cũng đã hàng  ngàn ha. Người ta cho rằng, đây không phải  là giống mới hay một loại phân bón hay chế phẩm mới cần có sự cho phép đưa vào áp dụng đại trà của cấp có thẩm quyền, mà là phương pháp hiệu ứng hàng biên ưu việt, còn các tiến bộ khác của SRI không bị phủ định, loại bỏ, mà vẫn được kết hợp chọn lọc, kế thừa phát huy. Vì vậy lựa chọn làm theo hay không là quyền của nông dân. Hoạt động phổ biến, chuyển giao, hướng dẫn miễn phí  của tác giả và các nhà khoa học tâm huyết vì nông dân, vì cộng đồng  là rất đáng hoan nghênh và trân trọng.

  

Đặc biệt của PPHB là do cá nhân nhà khoa học (02 vợ chồng kỹ sư Chu Văn Tiệp và Trịnh Thị Thanh)  bỏ tiền túi nghiên cứu thử nghiệm từ những năm 2002. Đến năm 2012 mới thành công và chính thức được công bố, năm 2013  đăng ký bằng sáng chế. Năm 2015, khi đã ở tuổi 72, tác giả được cấp  Bằng độc quyền sáng chế và Hội thi sáng tạo kỹ thuật toàn quốc  trao Giải nhì lĩnh vực sinh học. Trước đó, tác giả cùng vợ từng bán nhà để lấy tiền đầu tư nghiên cứu  khoa học và cũng đã được cấp 02 bằng độc quyền sáng chế về phương pháp mới gieo trồng ngô.
            Trong khi còn có ý kiến đa chiều, thì Tỉnh Vĩnh Phúc đã tiên phong áp dụng PPHB, sớm mở rộng  ở tất cả các huyên trong tỉnh, từ đó đã kích thích các tỉnh khác áp dụng theo. Vĩnh Phúc  từng là nơi tiên phong áp dụng cơ chế khoán hộ trong nông nghiệp. Cơ chế khoán hộ do ông Kim Ngọc, bí thư tỉnh ủy lúc bấy giờ sáng tạo ra, thời gian đầu cũng có ý kiến đa chiều, nhưng sau đó đã được đảng và nhà nước ta chỉ đạo cho áp dụng đại trà, trở thành động lực to lớn, tạo sự chuyển biến đột phá cứu cho nền nông nghiệp thoát khỏi sự trì trệ. Giờ đây Vĩnh Phúc lại là địa phương tiên phong áp dụng công nghệ hiệu ứng hàng biên, thật là một sự trùng hợp thú vị. Liên hiệp các hội KH&KT Sơn La đã trực tiếp gặp và mời tác giả lên Sơn La nói chuyện, cùng tham gia có tiến sỹ Nguyễn Văn Biểu(Hội sinh học thuộc Liên hiệp các hội KH&KT thành phố Hà Nội). Hai ông đã hướng dẫn áp dụng thử (một mô hình nho nhỏ) ở Huyện Phù Yên. Đến nay, ở huyện Mai Sơn, Thành phố Sơn La cũng bắt đầu làm   thử.
Nhóm nghiên cứu chuyển giao rất tâm huyết, lăn lộn nơi đồng ruộng, với bà con nông dân, không đòi hỏi gì cả, cốt sao công nghệ mới vào cuộc sống. Địa phương, cơ sở mà biếu yến gạo là các ông vui rồi. “Không phải băn khoăn. Các nơi khác cũng vậy, kể cả Vĩnh phúc”. Các ông nói.

                                                                  
Một số hình ảnh PPHB bước đầu vào Sơn La.


Phan Đức Ngữ.
Tài liệu tham khảo.
-TS Nguyễn Văn Biểu. Cấy lúa thưa, chỉ 8-16 khóm mỗi m2 lại tăng năng suất! - Một phát hiện độc sáng. Susta.vn, 3/10/2015.
- Khoa học và phát triển, số 26, 29/2016.
- VTC(16). Chuyên mục Khoa học với Nông nghiệp, 2016.
- Báo cáo ứng dụng phương pháp cấy lúa hiệu ứng hàng biên của Trung tâm Tư vấn, đào tạo và chuyển giao công nghệ(Hội sinh học, Liên hiệp các hội KH&KT Hà Nội) tại Hội chợ Texmac 2016.
- Bách Khoa toàn thư mở vi.wikipedia.org và Internet.
 
 
 
 

Số lần đọc : 1248   Cập nhật lần cuối: 10/05/2017

 Xem phản hồi(0)    Gửi phản hồi

Nghe & Xem

Liên kết website

Thăm dò dư luận

Quảng Cáo

Thống kê truy cập

Số người truy cập: 3714985

Số người Onlne: 53