Nghiên cứu → Văn hóa - Xã hội - Môi trường

Tiết trung thu và sự kết nối khoa học âm - dương


 



TIẾT TRUNG THU VÀ SỰ KẾT NỐI KHOA HỌC ÂM - DƯƠNG
 
                     Nguyễn Tấn Tuấn
 
Khí hậu nước ta vào mùa Thu có nhiều tính ưu việt, không mát mẽ như mùa Xuân, không nóng bức như mùa Hè, không rét mướt như mùa Đông. Tháng Tám âm lịch thường là thời điểm gió mát trăng thanh, nước trong leo lẽo, nông dân vừa xong việc đồng áng, đang bước vào thời gian nông nhàn, rảnh rỗi. Sản sàng cùng gia đình vui Tết Trung Thu để vơi bớt nỗi nhọc nhằn mùa vụ.
Theo nghiên cứu của học giả P.Giran trong Magiet religion - Paris - 1912, thì từ xưa người ta đã coi trọng mặt trăng và mặt trời, như một cặp vợ chồng. Họ quan niệm mặt trăng chỉ sum họp với mặt trời mỗi tháng một lần (vào cuối tuần trăng), sau đó từ ánh sáng của chồng, nàng Nguyệt mãn nguyện đi ra và dần dần nhận được ánh dương quang - trở thành trăng non, trăng tròn, để rồi lại đi sang một chu kỳ mới. Do vậy mặt trăng là âm tính, chỉ về phụ nữ và đời sống vợ chồng.
Vào ngày Rằm tháng Tám, mặt trăng thường đẹp và lộng lẫy nhất, nên dân gian làm lễ mở hội ăn Tết mừng trăng. Lại có quan niệm rằng, trong cuộc đấu tranh giữa 2 cõi âm và dương thì mùa Thu là lúc âm (đại diện là trăng) phản công và chiến thắng. Từ đây đêm dài hơn ngày và mặt trăng ở lại trên bầu trời cũng lâu hơn. Vì vậy mùa Thu là mùa của kết hôn và đám cưới. Cho nên Tết Trung thu ngày xưa vốn là Tết của tất cả mọi người chứ không chỉ riêng trẻ em. Đêm Trung Thu ngày xưa, ở miền Bắc trai gái từng nhóm tập trung ở sân đình để hát giao duyên, gọi là hát ghẹo (nhau). Sau đó chàng trai có thể mời người mình thích ra ngoài để tâm sự riêng ...
Thời đó, đêm Trung Thu, mọi nhà đều mở cửa, ai cũng có thể đến thăm nhau, cùng phá cỗ và ngắm trăng, nhiều khi cổ tết chỉ là vài món hoa quả. Điều này cũng dễ hiểu vì như S.Prend đã viết trong sách Totemet tabou: "Lễ Tết vốn là một sự thái quá được phép, thậm chí được sự xếp đặt và là một sự vi phạm trịnh trọng những điều cấm kỵ". Có lẽ về sau, khi chế độ Phong Kiến toàn thắng, thì mọi thứ "phi lễ giáo" bị loại, không còn chuyện trai gái ghẹo nhau, theo nhau đi tâm sự trong đêm Trung Thu, nên Tết đón trăng Rằm chuyển sang thành Tết của trẻ em, cũng là phù hợp với sự trong sáng của đất trời mùa Thu và của cả tâm hồn trẻ thơ.
 
Đèn kéo quân xưa Đầu lân trung thu

 

Khi đã là Tết của trẻ em thì phải có tính giáo dục, được thể hiện ngay ở những đồ chơi mà cha mẹ sắm cho con. Đó là đèn con cá, nhiều nhà nghiên cứu đã tìm nguyên thủy của đồ chơi này. Người ta kể rằng vào đời Tống có con cá chép biến thành tinh, đến Tết Trung Thu lại biến thành người, hãm hại dân chúng, nhà vua chỉ dụ cho dân làm đèn cá chép treo ngoài cửa nhà để yêu tinh thấy giống mình sẽ sợ mà bỏ đi nơi khác.
Ở nước ta tương truyền tại vùng Hà Tĩnh, huyện Hương Khê cũng có Vũ Môn và có cá chép thi vượt ghềnh mỗi năm. Tục chơi đèn cá chép chắc là do các bậc cha mẹ mong muốn con cái mình sẽ vượt Vũ Môn như cá, đó là sự thông minh, học hành tấn tới. Còn việc múa lân vào tết trung thu thực ra là một tục lệ có từ hàng ngàn năm trước. Ở Việt Nam không có sư tử, Tàu cũng không có. Tuy vậy, theo các sách xưa thì "Kỳ" là tên con đực, "Lân" là tên con cái nhưng người dân không phân biệt, gọi chung cả đực và cái là "Kỳ Lân", cũng giống như chim Phượng là con đực, chim Hoàng là con cái, nhưng lâu nay mọi người vẫn gọi chung là chim Phượng Hoàng...
          "Kỳ lân" là con vật thần thoại, mình hươu, móng ngựa, đuôi bò, miệng rộng, mũi to, có một sừng trên trán, lông trên lưng màu ngũ sắc, dưới bụng có sắc vàng. Đó là con vật rất hiền từ (loài nhân thú), không đạp lên cây cỏ non, không làm hại sinh vật sống. Kỳ Lân chỉ xuất hiện khi có Thánh Nhân ra đời hoặc vào thời điểm thái bình thịnh trị. Suy ra trò múa lân đêm Trung Thu tượng trưng cho sự xuất hiện của Kỳ Lân, cũng là sự cầu mong thái bình, thịnh trị, mọi người đều gặp nhiều may mắn trong làm ăn và cuộc sống.
Ngày xưa chỉ khi gần đến Tết Trung Thu người ta mới làm đèn kéo quân, làm ông Tiến Sỹ giấy, các loại đèn ông sao, đèn xếp, đầu sư tử, trống, mặt nạ hoặc những đồ chơi khác... Đèn kéo quân còn gọi là đèn cù, hình lăng trụ, chia làm hai phần. Phần ngoài cao khoảng 60 phân, đường kính chừng 50 phân. Sáu mặt được dán căng bằng giấy xuyến chỉ màu trắng. Những chiếc nan tre được chuốt kỹ, lắp ráp với nhau và được buộc bằng lạt rất chắc. Những dóng trụ đèn này được quấn bằng các loại giấy màu, giấy kim vàng óng ánh được trổ thành những họa tiết để dán vào phần đầu và chân các trụ đèn khiến cho đèn kéo quân thêm đẹp và lộng lẫy.
Phần trong đèn có một trục tre tròn, nhỉnh hơn chiếc đầu đũa, phía trên gắn một chiếc chong chóng bằng giấy có nhiều mũi để hứng gió. Các hình tướng sĩ, binh pháo được gắn vào những vòng tre đặt dưới cánh chong chóng. Một cây nến màu đỏ được thắp trên đĩa sứ bên trong. Theo nguyên tắc đối lưu, không khí bị đốt sẽ tạo thành luồng gió luân chuyển làm quay chong chóng khiến các vòng tướng sĩ cũng bị quay theo. Bóng của chúng hiện lên trên 6 mặt giấy bên ngoài. Điều kỳ thú khi xem đèn quân là ở chỗ mặc dù tướng sĩ tượng xe đều là hình tĩnh nhưng khi chạy vòng quanh lại gây cho ta ảo giác như chúng biết cử động và có hồn, như đang xem một trận chiến dồn dập và ác liệt.
Và để gây thêm hứng thú cho trẻ, các nghệ nhân còn làm theo các hình con rối có thể cử động được rồi gắn vào đèn kéo quân. Con rối có 2 phần, phần tĩnh và phần động, đều được gắn vào mặt ngoài màn giấy. Phần động được gắn vào phần tĩnh bằng khớp nối. Một sợi dây tóc dài được nối rất khéo từ phần động này vào trục quay chong chóng. Trên trục quay có cái mấu nhỏ, mỗi vòng mấu đi qua lại kéo sợi dây tóc làm cho con rối giật lên, hạ xuống. Đây là những rối dây đơn giản nhưng lại rất gây ấn tượng trong lòng trẻ thơ.
 
Ông Tiến sĩ giấy Ông đánh gậy trông trăng

 

Ông Tiến sĩ giấy cũng là một thứ đồ chơi trong Rằm tháng tám. Ông tiến sĩ ngồi, đầu đội mũ cánh chuồn trổ hoa văn. Mặt ngài được làm bằng thứ bột giấy mịn trộn thạch cao. Chỉ có hình khuôn mặt và sống mũi được nổi gò cao, sau đó quét lên một lần sơn trắng để mặt ngài thật mịn màng trắng trẻo. Việc vẽ mặt là tối quan trọng, nét vẽ phải hoạt và sắc sảo. Lông mày và mắt được vẽ màu đen nhánh. Riêng đôi môi phải tô sao cho đỏ thắm ấy thế mà khi lắp ráp toàn bộ vào, ông tiến sỹ trông thật tươi tắn, mặt sáng như gương, thông minh và có thần. Riêng áo của ông tiến sĩ có thể làm bằng giấy đỏ, giấy vàng hoặc tía, hoặc bằng giấy trang kim thì càng thêm lộng lẫy. Ngài tiến sỹ mặc quần nhiễu trắng, đi hài đen có hoa văn chìm, phía sau có một chiếc lọng vàng. Hai bên là hai lá cờ ngũ sắc đuôi nheo. Phía trước có hai tấm biển viết chữ nôm. Ông nào đỗ tiến sỹ thì được vua ban chữ "Tiến sỹ", ông nào đỗ Trạng nguyên thì được vua ban chữ "Trạng nguyên". Trên mâm cỗ trông trăng Rằm tháng tám, ông Tiến sỹ được đặt ở một vị trí trang trọng, sau đó mới đến các loại bánh trung thu.
Những ngọn nến lung linh, tiếng trống múa lân, tiếng hò hét làm cho cỗ trông trăng càng thêm huyền ảo. Đồ chơi này có ý nghĩa giáo dục sâu xa, con cháu phải cố gắng học hành để sau này sẽ đỗ đạt Tiến sỹ, làm rạng rỡ cho cha mẹ, xóm làng. Ngoài hai thứ đồ chơi trên, Những nghệ nhân còn làm nên các đồ chơi từ những đồ vật phế thải khác. Họ khéo léo cắt, gò các vỏ đồ hộp để tạo thành những thứ đồ chơi rẻ tiền cho trẻ nhỏ như chú thỏ ngồi xe đánh trống, cô tiên múa trong quả đào, cô tiên múa trong vỏ trai đến chiếc canô, tàu thủy chạy được...     

Tò he - Đồ chơi độc đáo trong Tết Trung thu

 

Ngày nay, trong nền kinh tế thị trường, đồ chơi dân gian truyền thống xưa hầu như ít dần. Chúng được thay thế bằng rất nhiều hàng đồ chơi điện tử ngoại nhập... có cả những đồ chơi bạo lực nguy hiễm tuy đã bị xã hội lên án, nhà nước cấm kinh doanh nhưng vẫn bày bán lén lút hoặc công khai. Ngoài ra còn có các trò chơi hiện đại khác như chơi game có thể ngồi lỳ hằng buổi để chơi say sưa quên cả ăn ngũ, học tập. Vì vậy các bậc cha mẹ nên hướng các con trẻ vào những trò chơi có chọn lọc hơn…
 
Có thể thấy rằng là từ ngàn xưa, cha ông ta đã quan niệm đồ chơi Trung thu cũng là công cụ góp phần giáo dục con người, nuôi trong tâm hồn trẻ thơ những ước vọng về một tương lai tốt đẹp, điều mà các bậc phụ huynh thời kỷ thuật số ở thế kỷ 21 cần suy ngẫm trong giáo dục con cái nên người …
 
 

Số lần đọc : 115   Cập nhật lần cuối: 30/09/2020

 Xem phản hồi(0)    Gửi phản hồi

Nghe & Xem

Liên kết website

Thăm dò dư luận

Quảng Cáo

Thống kê truy cập

Số người truy cập: 10164258

Số người Onlne: 45